Personifikacje w mennictwie rzymskim – Alicja Wrotek

Numizmatyka ma swój własny język przekazu. Moneta ze względu na swój rozmiar ma ograniczoną powierzchnię. Jednakże wystarczała ona aby umieszczać przedstawienia personifikacji. Na dodatek robiono to, zachowując w pełni symbolikę obrazu oraz treści propagandowe a całość była łatwa w odczycie.

PERSONIFIKACJA jest umownym przedstawieniem idei, zjawiska, lub rzeczy konkretnej pod postacią ludzką, z dodatkiem charakterystycznych atrybutów. Jest to termin renesansowy (persona – maska, facio – czynię, robię). Atrybut towarzyszący personifikacji to przedmiot, zwierzę lub postać ludzka określająca i ułatwiająca identyfikację.
Na rewersach, aczkolwiek rzadko na awersach monetarnych, moralne treści propagandowe mogą być pokazane na cztery sposoby:
– Napis – legenda na monecie
– Symbol – atrybut
– Samo przedstawienie bóstwa – personifikacji, żeńskiej figurki o określonej ikonografii i zespole atrybutów
– Alegoria – wielopostaciowa scena odnosząca się do cech charakteru lub znaczenia personifikacji
Połączenie tych elementów pozwala na odczytanie symboliki.

Personifikacje najprościej możemy podzielić na:
1. Geograficzne
– Prowincje
– Rzeki
2. pojęcia abstrakcyjne (abstracta)

Personifikacje geograficzne: Personifikacje prowincji

Provincia – od III wieku p.n.e. zaczęto tak nazywać pełnienie władzy poza terenami Italii czyli każdy kraj obcy zarządzany przez Rzymian
Pojęcia tego w związku z tematem personifikacji nie możemy traktować w sensie administracyjnym, gdyż przedstawienia ukazują nie terytorium, krainy geograficznej lecz lud je zamieszkujący np. prowincja Dacja miała dwie jednostki terytorialne – Dacia Inferior i Dacia Superior jednakże występuje jedna postać personifikująca ukazująca lud Daków. Podobnie Germania jest personifikacją całego ludu a nie obu prowincji. W pewnym okresie pojawiły się także personifikacje Libii czy Frygii choć nie były one prowincjami.
Zwyczaj przedstawiania miast lub krain geograficznych jako postaci kobiecej pochodzi ze sztuki greckiej. Wzory greckie personifikowania obszarów geograficznych jak i pojęć abstrakcyjnych zostały przyjęte i przetworzone przez Rzymian. Oczywiste jest również, że wraz z rozwojem terytorialnym Rzymu wzrastała liczba przedstawień prowincji.

Personifikacje prowincji uchodzą za jedną z najbardziej istotnych składników sztuki oficjalnej. Przedstawienia ludów symbolizują ideologię władzy, potęgę państwa, zasobność cesarstwa. Te z okresu Republiki mają swoje źródło w sztuce triumfalnej od II wieku p.n.e. kiedy to chciano upamiętnić i przekazać sukcesy militarne. To właśnie triumfy przyczyniły się do stosowania personifikacji zdobytych miast i krajów, coraz bogatsze okazałe i rozbudowywane, z niesionymi dziełami sztuki zdobytymi na wschodzie miały stanowić symbol potęgi republiki i jej wodzów. Powstają również przedstawienia zdobytych miast zwane simulacra oppidorum.
W Rzymie rozwój personifikacji odbywał się od wizerunków realistycznych np. prowadzenie jeńców, pokonanych a potem stopniowo wprowadzano wizerunki – personifikacje miast i ludów podbitych
Znaleziska monet są jedynym pewnym źródłem dotyczącym personifikacji prowincji w okresie Republiki.
I tu właśnie należy wspomnieć, iż w okresie Republiki personifikacje na monetach ukazywane były w dwojaki sposób:
– Idealistycznie – monety wybijane po wojnach domowych, po zwycięstwach nie zakończonych triumfem tj. personifikacje Afryki, Hispanii, Italii, Sycylii
– Realistycznie – wybijane po wojnach z wrogami, związane z podbojem i triumfem, które należało unaocznić tak jak w przypadku Galii

Afryka – aureus z 43 roku p.n.e. – przedstawienie idealistyczne

Okres cesarstwa zapoczątkowała polityka Augusta, która spowodowała wzrost znaczenia propagandowej roli personifikacji prowincji czy też personifikacji w ogóle. Powstawały nowe formy sztuki triumfalnej – łuki, trofea, wzrosło także zainteresowanie symboliką podbojów i zwycięstw. Powstawały przede wszystkim personifikacje idealistyczne. Nie brakowało jednak przedstawień realistycznych ukazujących typowego mieszkańca naznaczonego cechami etnicznymi. Kolejny silny rozwój nastąpił za Flawiuszy, w okresie charakteryzującym się licznymi ważnymi wydarzeniami politycznymi takimi jak: wojna żydowska(po której powstał typ personifikacji w grupie – stojący jeniec ze związanymi rękoma oraz płacząca kobieta w welonie), wojny z Germanami, podbój Agri Decumates, zorganizowanie prowincji Germania. Powstał również motyw władcy galopującego na koniu i atakującego włócznią personifikację prowincji (popularny zwłaszcza w III wieku n.e.). Dacja doczekała się personifikacji dopiero za Trajana. Okres panowania tego cesarza jest szczególny, wzrasta zainteresowania personifikacjami geograficznymi. Do jego czasów przedstawiano siedem prowincji, tak w samym okresie jego rządów dodano również siedem. Personifikowano narody podbite ale również te z którymi prowadzono walki. Za Trajana pojawił się również wizerunek cesarza na podium z insygniami triumfalnymi zaś po jego bokach podbici jeńcy daccy. Monety z Dacją są szczególnie ważne jako, że na nich mamy zawarte wszystkie aspekty propagandy politycznej – prowincja zniszczona, broniąca się ale i spacyfikowana. Za Hadriana również powstaje nowy wizerunek cesarza, który stawia stopę na grzbiecie podbitego barbarzyńcy. Za jego czasów pojawiają się personifikacje Achaii, Kapadocji, Cylicji, Macedonii, Mezjii, Noricum, Frygii i nie dziwi fakt iż są to postaci idealistyczne ubrane w chitony czy himationy jeśli znamy upodobania tego cesarza do sztuki i kultury greckiej.
Czasy Marka Aureliusza, Lucjusza Werusa, Kommodusa to zmiany w pojmowaniu triumfu, który staje się osobistym atrybutem cesarza. Na przełomie II i III wieku zanikają personifikacje poszczególnych prowincji, zaś na przełomie III i IV wieku miejsce dotychczasowych przedstawień zajmują personifikacje dwóch terenów: wschodu i północy. Pojawia się idea walki z wrogiem oraz mitologizacja.
Pierwszą systematykę personifikacji prowincji na monetach wprowadził Bieńkowski, który jako personifikację podbitych narodów uznawał tylko samotną postać kobiecą (czasem dzieckiem). Jak twierdził Grecy pojmowali naród wyłącznie w sposób terytorialny i ich personifikacje są prawie wyłącznie uosobieniami miejscowości bądź lokalnego bóstwa. Rzymianie natomiast zastosowali pojęcie narodu jako zbiór żywych jednostek. Nastąpiła więc sytuacja że konkretna postać przedstawiała dany naród.

PODZIAŁ wg Bieńkowskiego

I grupa PROVINCIA CAPTA symbolizująca świeżo zwyciężone narody
1. siedząca
2. stojąca
II grupa PROVINCIA PIA FIDELIS od dawna poddane lub sąsiadujące – ustalone wg stroju
1. idealny grecki himation i chiton
2. Amazonki
3. Narodowy strój

Drugim ważnym podziałem jest ten przedstawiony przez J. Toynbee:

PODZIAŁ wg Toynbee – Wyróżnia dwa główne typy przedstawień

1. REALISTYCZNY ukazujący bądź to mężczyznę, bądź to kobietę zamieszkującą dany teren i ubraną w strój narodowy
2. IDEALISTYCZNY przedstawiający kobietę o idealnych rysach twarzy, trzymającą atrybuty odpowiednie dla danego regionu i najczęściej odzianą w strój grecki lub rzymski oraz posiadającą typowo grecko rzymskie uczesanie w formie wałka włosów wokół głowy

Sesterc Karakalli z 211 roku. Victoria wznosząca trofeum, trzyma stopę na hełmie; po prawej Brytania z rękoma z tyłu, u jej stóp siedzi jeniec

Aureus Domicjana z lat 88-89. Na rewersie Germania na tarczy i ze złamaną włócznią.

Denar Trajana z lat 104-111. Pokonana Dacja siedzi pod trofeum.

Armenia – denar Oktawiana z lat ok. 19-18 p.n.e. Na rewersie atrybuty Armenii i legenda „Armenia pojmana”.

Denar Juliusza Cezara z 46 roku p.n.e. Na rewersie pojmani Galowie pod trofeum.

Sesterc Hadriana z lat 134-138. Cesarz podnosi klęczącą Galię

Denar Hadriana z lat 134-138. Hispania półleżąca w lewo. w Prawej dłoni trzyma gałązkę.

Judea – denar Wespazjana z 72 roku. Pojmana Judea pod drzewem palmowym.

Personifikacje geograficzne: Personifikacje rzek

W greckiej mitologii rzeki i strumienie odgrywały dużą rolę, były królami danej ziemi. Rzymianie podążając za grekami czcili rzeki, w szczególności italskie. Królem rzek był oczywiście Tyber – Pater Tibernus – ojciec i władca innych rzek. Nazwę rzece nadał Wergiliusz w Eneidzie.
Początkowo w Rzymie przejęto przedstawienia zoomorficzne – ukazywano rzekę jako byka (lub protomy). Jednak w rzymskiej sztuce przeważają przedstawienia antropomorficzne. Rzymianie ponadto bardziej urozmaicili przedstawienia niż Grecy.
Najczęstsza formą przedstawiania personifikacji rzek to:
1) postaci półleżące – tors ustawiony wertykalnie, oparte na łokciu; z naczyniem odwróconym, z którego wylewa się woda; biodra i nogi owinięte szatą, rzadziej całkiem nagie; na głowie wieniec trzcinowy, gęsta broda, czasem bez niczego na głowie, pojawiają się tez atrybuty: wiązka trzciny, gałązka palmowa, róg obfitości, ster, wiosło (oznaczające zdolności nawigacyjne), czasem dodatkowe elementy – ryby, dziób statku, czy jak w przypadku Nilu charakterystyczne zwierzęta np. hipopotam
2) postaci wynurzające się z wody bądź płynące
Postać siedząca przedstawiana jest raczej rzadko.
Wiele przedstawień na monetach ukazujących płynące rzeki związana jest z żonami władców obok których pojawiają się Fortuna lub Tyche.
Imhoof – Blumer zebrał typy przedstawień personifikacji rzek na monetach i okazało się, że na wschodzie motyw ten był bardziej popularny niż na zachodzie – wymienił 360 typów występujących na wschodzie zaś tylko 28 na zachodzie. Na przykład monety wybijane przez miasta greckie pod wpływem imperium zachowywały w ten sposób autonomie polis i wolność – emitowały monety z okazji zbrojeń jak i pokoju dekorując je motywem rzeki płynącej przez miasto.
Rozległe i powiększające się tereny Imperium doprowadziły do powstania personifikacji dużej ilości rzek tj. Nil Dunaj, Ren Eufrat i Tygrys. Miało to symbolizować polityczną i ekonomiczną rolę Imperium, są symbolami militarnych lub ekonomicznych wydarzeń właśnie.
Przedstawienia rzek w Rzymie pełniły potrójną funkcję:
1. mitologiczną – żeby zaznaczyć miejsce początku mitu
2. religijną i kultową – głównie Nil i Tyber
3. funkcja propagandy politycznej władców – najbardziej charakterystyczna dla sztuki rzymskiej

Nowe przedstawienia związane były niewątpliwie z nowymi wydarzeniami np.
Domicjan wypuszczał dużo personifikacji Renu ponieważ był aktywny militarnie w Germanii, Trajan podbijał wschód dlatego występują u niego przedstawienia Eufratu i Tygrysu. Natomiast Hadrian bił mało monet z rzekami głównie był to Nil jako, że w tej rzece utonął Antinous ukochany cesarza. Antoninus Pius 140-144 bil medaliony z Tybrem i Eskulapem na 900lecie Rzymu (brodaty Nil unosi prawa rękę jakby pozdrawiał św. Węża).
Charakterystyczne były też sceny z historii Rzymu podkreślające długowieczność Rzymu i jego początki. Wszystkie przedstawienia uzyskują kultowy charakter gdy stoją obok bóstw, świątyń, ołtarzy.
Personifikacje rzek podobnie jak wiele innych były sztuką dla celów propagandowych
VII/VI p.n.e. przeważały przedstawienia figuralne, w V wieku p.n.e. nastąpiło przejście od zoomorficznych motywów do antropomorficznych – od byka przez maski ludzkich głów do całkowitego wyeliminowania zoomorfizmu. Początkowo dominowały postaci stojącej lub półleżącej figury, zaś od 300 roku pojawiła się postać wynurzająca z fal. Nie ma tez wątpliwości, że te przedstawienia były kopiami figur statuarycznych.

Tetradrachma Hadriana z lat 134-135. Głowa Nilu z rogiem obfitości.

Aureus Hadriana z 136 roku. Na rewersie Nil, trzymający w lewej ręce gałązkę palmową, w prawej róg obfitości. U jego stóp hipopotam.

Sesterc Antoninusa Piusa z 140. Tyber półleżący, wsparty prawa ręka na dziobie statku, w lewej trzyma trzcinę.

Po lewej Dunaj denar Trajana, po prawej Eufrat i Tygrys na denarze Trajana.

Rzeka Selinos na monecie z Selimuntu z V wieku p.n.e.

Pojęcia abstrakcyjne

Personifikacje abstracta pojawiają się na monetach masowo, z wyjątkiem nielicznych przybierają formy standardowe. Jednak ze względu na wspomnianą już ograniczoną możliwość ikonograficzną ograniczają się jedynie do znaków, symboli itp. I z tego względu trafiają w większości na rewersy monet.
Obok grupy personifikacji którym w okresie republiki ale i cesarstwa oddawano kult oficjalny lub prywatny istnieje również spora grupa stworzona na użytek jak się wydaje obrazkowego języka numizmatyki
Kult niektórych personifikacji nabrał doniosłego znaczenia w okresie później republiki a w okresie Augusta został uporządkowany i niektóre związano ściśle z domem cesarskim
Propagandowe funkcje zyskują specjalny wymiar – połączenie, na modłę hellenistyczną, personifikacji z rolą i charakterem władcy staje się narzędziem propagandy. Było to propagowanie norm, zarówno w kręgu oficjalnym jak i prywatnym.

Personifikacje mające wartości moralne wykładnik ikonograficzny znajdowały odbicie w sztuce, to:
1. virtutes – cnoty zalety ducha
2. res expetendae – personifikacje zewnętrzne niezależne jakby od cech charakteru człowieka a wiec personifikacje dobrobytu i obfitości oraz szczęścia, wieczności, pozytywnego stanu ducha i ciała, sukcesów zwycięstw, pozytywnych wydarzeń

Propaganda monetarna poprzez personifikacje cnót nabrała nowego wymiaru od czasów Augusta, za którego powstaje kult virtutes cesarza. Generalnie jednak cała dynastia julijsko – klaudyjska wydawała się nie przywiązywać większej wagi do ukazywania personifikacji cnót na rewersach
U Trajana liczba personifikacji na rewersie wzrasta gwałtownie. Później mennictwo Hadriana wręcz obfitowało w przedstawieniach, dorzucono pokaźną liczbę spersonifikowanych ziem, które Hadrian wciągnął pod swoje wpływy. Antoninus Pius kontynuował „politykę personifikacji” swojego poprzednika, Marek Aureliusz również nie pozostawał w tyle (obie Faustyny: Maior i Minor odcisnęły swój ślad). U Septymiusza Sewera było dużo personifikacje aczkolwiek w charakterze militarnym, co wynika z charakteru i polityki prowadzonej przez tego władcę. Geta był dość umiarkowany w przedstawianiu personifikacji, Karakalla zaś tonął w przesadzie itd.

ABUNDANTIA symbolizuje obfitość.
Po raz pierwszy na denarze Nerwy (wg RIC). Ukazywana w pozycji siedzącej bądź stojącej z atrybutami podobnymi do atrybutów Annony: kłosy, róg obfitości, modius czy dziób galery.

Denar Heliogabala (218-222) personifikacja stojąca, wysypująca ziarna z rogu obfitości.

AEQVITAS żeńska postać męskiej personifikacji sprawiedliwości i równości.
Jej wizerunek jest ściśle określony i niezmienny. Aequitas zawsze stoi w lewo. Jest wyposażona w trzy kombinacje atrybutów: wagę i róg obfitości, wagę i berło lub wagę i laskę (sceptr).

As Wespazjana z 71 roku, Aequitas w prawej dłoni trzyma wagę w lewej laskę.

CLEMENTIA żeńska personifikacja łagodności i łaskawości.
Clementia zawsze stoi i zawsze z paterą. Dodatkowo może trzymać berło lub laskę(sceptr). Wydaje się być domeną „dobrych cesarzy”: Hadriana, Marka Aureliusza i Antoninusa Piusa. Na monetach Hadriana często trzyma paterę nad ołtarzem.

Denar Hadriana z 125-128. Clementia stoi i trzyma w prawej dłoni paterę w lewej zaś laskę (sceptr).

CONCORDIA żeńska personifikacja zgody i harmonii.
W Rzymie była otoczona największym kultem, obok Fides i Providentia. Miała swoją świątynię na Forum Romanum. Częstym przedstawieniem Concordii na monetach a para uściśniętych dłoni mająca symboliczne przesłanie.

Aureus Lucjusza Aeliusza Commodusa. Concordia siedząca, z paterą i rogiem obfitości.

Aureus Nerwy, na rewersie Concordia jako dwie złączone w geście zgody dłonie.

FECUNDITAS żeńska personifikacja płodności.
Jako rzymska świętość została odkryta przez Nerona. Najczęściej jest przedstawiana z dzieckiem lub dziećmi na rękach, czasem dzieci stoją przy jej stopach. Fecunditas pojawia się jedynie na rewersach cesarzowych rzymskich.

Denar Julii Mammei. Fecundtitas na rewersie, stojąca w lewo, trzyma prawą rękę nad głowa dziecka, w lewej dłoni róg obfitości.

FELICITAS żeńska personifikacja szczęścia i pomyślności. Przedstawiana czasem z berłem, czasem z rogiem obfitości, czasem z kaduceuszem.

Denar Hadriana ok. 119 rok. Felicitas stoi i kieruje głowę w lewo. W Prawej dłoni trzyma kaduceusz, w lewej zaś róg obfitości.

FIDES żeńska postać męskiej personifikacji wierności i lojalności.
Personifikacja ta przechodzi w swym czasie przeobrażenie: u Hadriana i jego następcy Antoninusa Piusa występuje jako Fides Publica, stojąca z koszem wypełnionym owocami i zbożowymi kłosami w rękach. Później przeobraża się w Fides Militum, która wyposażona jest w sztandary, vexillia i orły legionowe.

Denar Hadriana lata 134-138. Fides stojąca, skierowana w prawo. W prawej ręce trzyma dwie kolby kukurydzy, w prawej paterę z owocami. Legenda fides pvblica.

Antoninian Probusa 276 rok. Fides stojąca skierowana w lewo, trzymająca dwa sztandary legionowe (signum). Legenda: fides milit.

FORTUNA żeńska personifikacja szczęścia i powodzenia kierująca losami ludzi.
Typowymi atrybutami tej personifikacji są ster i róg obfitości, czasem również kłosy i dziób galery.

As Nerwy z 97 roku. Fortuna stojąca skierowana w lewo. W lewej ręce trzyma róg obfitości, w prawej ster.

GENIUS męska personifikacja siły i potencji duchowej mężczyzny, duch opiekuńczy.
Przedstawiany z paterą i rogiem obfitości lub z ołtarzem u stóp.

As Nerona z 64 roku. Genius stoi skierowany w lewo. W lewej ręce trzyma róg obfitości, w lewej paterę uniesioną nad ołtarzem.

IUSTITIA żeńska personifikacja sprawiedliwości.
Przedstawiana praktycznie tylko z paterą i laską (sceptrem). Występuje tylko na monetach „męskich”.

Denar Semptymiusza Sewera z lat 198-202. Iustitia siedzi na tronie w prawej ręce dzierży paterę w lewej zaś sceptr.

LIBERTAS żeńska personifikacja wolności

Denar Aleksandra Sewera. Libertas stojąca, skierowana w lewo. Trzyma lewej dłoni róg obfitości, w prawej zaś pileus (szpiczasta, ściśle do głowy przylegająca filcowa czapka).

PAX żeńska personifikacja pokoju.
Obok Victorii jedna z najstarszych personifikacji. Przedstawiana najczęściej z: gałązką oliwną, rogiem obfitości i berłem. Jeśli chodzi o pozycje to zajmuje zarówno stojącą, siedzącą, kroczącą jak i biegnącą.

Aureus Wespazjana z 73 roku. Pax stoi, lewym łokciem wsparta na kolumnie. W lewej ręce trzyma gałązkę oliwną, w prawej kaduceusz uniesiony nad tripodem.

PIETAS żeńska personifikacja pobożności, sumienności oraz czułego przywiązania i czci dzieci względem rodziców.
Symbolizowała poszanowanie dla naturalnego porządku socjalnego, politycznego i religijnego. Była też powiązana z głęboko pojętym patriotyzmem i oddaniem. Często była ukazywana w welonie lub w momencie składania ofiary na ołtarzu.

Antoninian Julii Maesy bity pod Heliogabalem w latach 218-220. Pietas stojąca w lewo, w welonie. Prawa dłoń ma wyciągnięta nad zapalonym ołtarzem, w lewej trzyma kadzielnicę.

PUDICITIA żeńska personifikacja skromności, czystości i wstydliwości niewieściej. Nie dziwi więc, iż wydaje się być zarezerwowana tylko dla kobiet.
Jedynym stałym elementem jej przedstawień jest welon.

Antoninian Otacilii Sewery z lat 244-246. Tronująca Pudicitia w welonie. W lewej ręce trzyma sceptr.

SALUS żeńska personifikacja zdrowia, pomyślności i ocalenia.
Przedstawiana z berłem i paterą, z której karmi się wąż.

Antoninian Probusa z 279 roku. Salus stojąca w prawo. W lewej ręce trzyma paterę, z której karmi się wąż.

SECURITAS żeńska personifikacja bezpieczeństwa i ufności, przedstawiana z berłem i paterą, oparta o kolumnę.
Charakterystyczną dla niej postawą jest postawa siedząca.

Denar Gordiana I z 238 roku. Securitas siedząca w lewo, w prawej ręce trzyma sceptr.

SPES żeńska personifikacja nadziei.
Przedstawiana jako kobieta idąca, z kwiat w jednej dłoni zaś drugą lekko unosząca rąbek sukni. Jest jednym z niewielu niezmiennych i stałych przedstawień. Jej ukazywanie rozpoczął Wespazjan i od tej pory ta personifikacja regularnie pojawiała się na denarach cesarskich, zarówno męskich, jak i żeńskich.

Denar Diadumeniana z 218 roku. Spes krocząca w lewo, unosi rąbek sukni lewą ręką zaś w prawej trzyma kwiat.

VICTORIA Personifikacja zwycięstwa.
Przedstawiana ze skrzydłami, wieńcem i gałązką oliwną, czasami dodatkowo z tarczą lub trofeum.

Denar Gety z 210 roku. Victoria krocząca w prawo. Trzyma wieniec i gałązkę palmową.

VIRTUS męska personifikacja dzielności, odwagi i męstwa.
Przedstawiana jest w postaci zarówno żeńskiej (mającej wygląd Amazonki w hełmie, z militarnymi atrybutami) jak i męskiej (w hełmie i zbroi, z włócznią, Victorią lub tarczą). Jest ona jedną z personifikacji, których wizerunek jest stały.

Aureus Septymiusza Sewera. Virtus stojąca, skierowana w lewo. W lewej ręce trzyma odwrócony włócznię, w prawej Victorię.

Autor: Alicja Wrotek
Ilustracje monet: www.wildwinds.com

Personifikacje w mennictwie rzymskim.
Alicja Wrotek
 

Numizmatyka ma swój własny język przekazu. Moneta ze względu na swój rozmiar ma ograniczoną powierzchnię. Jednakże wystarczała ona aby umieszczać przedstawienia personifikacji. Na dodatek robiono to, zachowując w pełni symbolikę obrazu oraz treści propagandowe a całość była łatwa w odczycie.

PERSONIFIKACJA jest umownym przedstawieniem idei, zjawiska, lub rzeczy konkretnej pod postacią ludzką, z dodatkiem charakterystycznych atrybutów. Jest to termin renesansowy (persona – maska, facio – czynię, robię). Atrybut towarzyszący personifikacji to przedmiot, zwierzę lub postać ludzka określająca i ułatwiająca identyfikację.
Na rewersach, aczkolwiek rzadko na awersach monetarnych, moralne treści propagandowe mogą być pokazane na cztery sposoby:
– Napis – legenda na monecie
– Symbol – atrybut
– Samo przedstawienie bóstwa – personifikacji, żeńskiej figurki o określonej ikonografii i zespole atrybutów
– Alegoria – wielopostaciowa scena odnosząca się do cech charakteru lub znaczenia personifikacji
Połączenie tych elementów pozwala na odczytanie symboliki.

Personifikacje najprościej możemy podzielić na:
1. Geograficzne
– Prowincje
– Rzeki
2. pojęcia abstrakcyjne (abstracta)

Personifikacje geograficzne: Personifikacje prowincji

Provincia – od III wieku p.n.e. zaczęto tak nazywać pełnienie władzy poza terenami Italii czyli każdy kraj obcy zarządzany przez Rzymian
Pojęcia tego w związku z tematem personifikacji nie możemy traktować w sensie administracyjnym, gdyż przedstawienia ukazują nie terytorium, krainy geograficznej lecz lud je zamieszkujący np. prowincja Dacja miała dwie jednostki terytorialne – Dacia Inferior i Dacia Superior jednakże występuje jedna postać personifikująca ukazująca lud Daków. Podobnie Germania jest personifikacją całego ludu a nie obu prowincji. W pewnym okresie pojawiły się także personifikacje Libii czy Frygii choć nie były one prowincjami.
Zwyczaj przedstawiania miast lub krain geograficznych jako postaci kobiecej pochodzi ze sztuki greckiej. Wzory greckie personifikowania obszarów geograficznych jak i pojęć abstrakcyjnych zostały przyjęte i przetworzone przez Rzymian. Oczywiste jest również, że wraz z rozwojem terytorialnym Rzymu wzrastała liczba przedstawień prowincji.

Personifikacje prowincji uchodzą za jedną z najbardziej istotnych składników sztuki oficjalnej. Przedstawienia ludów symbolizują ideologię władzy, potęgę państwa, zasobność cesarstwa. Te z okresu Republiki mają swoje źródło w sztuce triumfalnej od II wieku p.n.e. kiedy to chciano upamiętnić i przekazać sukcesy militarne. To właśnie triumfy przyczyniły się do stosowania personifikacji zdobytych miast i krajów, coraz bogatsze okazałe i rozbudowywane, z niesionymi dziełami sztuki zdobytymi na wschodzie miały stanowić symbol potęgi republiki i jej wodzów.Powstają również przedstawienia zdobytych miast zwane simulacra oppidorum.
W Rzymie rozwój personifikacji odbywał się od wizerunków realistycznych np. prowadzenie jeńców, pokonanych a potem stopniowo wprowadzano wizerunki – personifikacje miast i ludów podbitych
Znaleziska monet są jedynym pewnym źródłem dotyczącym personifikacji prowincji w okresie Republiki.
I tu właśnie należy wspomnieć, iż w okresie Republiki personifikacje na monetach ukazywane były w dwojaki sposób:
– Idealistycznie – monety wybijane po wojnach domowych, po zwycięstwach nie zakończonych triumfem tj. personifikacje Afryki, Hispanii, Italii, Sycylii
– Realistycznie – wybijane po wojnach z wrogami, związane z podbojem i triumfem, które należało unaocznić tak jak w przypadku Galii

Afryka – aureus z 43 roku p.n.e. – przedstawienie idealistyczne

Okres cesarstwa zapoczątkowała polityka Augusta, która spowodowała wzrost znaczenia propagandowej roli personifikacji prowincji czy też personifikacji w ogóle. Powstawały nowe formy sztuki triumfalnej – łuki, trofea, wzrosło także zainteresowanie symboliką podbojów i zwycięstw. Powstawały przede wszystkim personifikacje idealistyczne. Nie brakowało jednak przedstawień realistycznych ukazujących typowego mieszkańca naznaczonego cechami etnicznymi. Kolejny silny rozwój nastąpił za Flawiuszy, w okresie charakteryzującym się licznymi ważnymi wydarzeniami politycznymi takimi jak: wojna żydowska(po której powstał typ personifikacji w grupie – stojący jeniec ze związanymi rękoma oraz płacząca kobieta w welonie), wojny z Germanami, podbój Agri Decumates, zorganizowanie prowincji Germania. Powstał również motyw władcy galopującego na koniu i atakującego włócznią personifikację prowincji (popularny zwłaszcza w III wieku n.e.). Dacja doczekała się personifikacji dopiero za Trajana. Okres panowania tego cesarza jest szczególny, wzrasta zainteresowania personifikacjami geograficznymi. Do jego czasów przedstawiano siedem prowincji, tak w samym okresie jego rządów dodano również siedem. Personifikowano narody podbite ale również te z którymi prowadzono walki. Za Trajana pojawił się również wizerunek cesarza na podium z insygniami triumfalnymi zaś po jego bokach podbici jeńcy daccy. Monety z Dacją są szczególnie ważne jako, że na nich mamy zawarte wszystkie aspekty propagandy politycznej – prowincja zniszczona, broniąca się ale i spacyfikowana. Za Hadriana również powstaje nowy wizerunek cesarza, który stawia stopę na grzbiecie podbitego barbarzyńcy. Za jego czasów pojawiają się personifikacje Achaii, Kapadocji, Cylicji, Macedonii, Mezjii, Noricum, Frygii i nie dziwi fakt iż są to postaci idealistyczne ubrane w chitony czy himationy jeśli znamy upodobania tego cesarza do sztuki i kultury greckiej.
Czasy Marka Aureliusza, Lucjusza Werusa, Kommodusa to zmiany w pojmowaniu triumfu, który staje się osobistym atrybutem cesarza. Na przełomie II i III wieku zanikają personifikacje poszczególnych prowincji, zaś na przełomie III i IV wieku miejsce dotychczasowych przedstawień zajmują personifikacje dwóch terenów: wschodu i północy. Pojawia się idea walki z wrogiem oraz mitologizacja.
Pierwszą systematykę personifikacji prowincji na monetach wprowadził Bieńkowski, który jako personifikację podbitych narodów uznawał tylko samotną postać kobiecą (czasem dzieckiem). Jak twierdził Grecy pojmowali naród wyłącznie w sposób terytorialny i ich personifikacje są prawie wyłącznie uosobieniami miejscowości bądź lokalnego bóstwa. Rzymianie natomiast zastosowali pojęcie narodu jako zbiór żywych jednostek. Nastąpiła więc sytuacja że konkretna postać przedstawiała dany naród.

PODZIAŁ wg Bieńkowskiego

I grupa PROVINCIA CAPTA symbolizująca świeżo zwyciężone narody
1. siedząca
2. stojąca
II grupa PROVINCIA PIA FIDELIS od dawna poddane lub sąsiadujące – ustalone wg stroju
1. idealny grecki himation i chiton
2. Amazonki
3. Narodowy strój

Drugim ważnym podziałem jest ten przedstawiony przez J. Toynbee:

PODZIAŁ wg Toynbee – Wyróżnia dwa główne typy przedstawień

1. REALISTYCZNY ukazujący bądź to mężczyznę, bądź to kobietę zamieszkującą dany teren i ubraną w strój narodowy
2. IDEALISTYCZNY przedstawiający kobietę o idealnych rysach twarzy, trzymającą atrybuty odpowiednie dla danego regionu i najczęściej odzianą w strój grecki lub rzymski oraz posiadającą typowo grecko rzymskie uczesanie w formie wałka włosów wokół głowy

Sesterc Karakalli z 211 roku. Victoria wznosząca trofeum, trzyma stopę na hełmie; po prawej Brytania z rękoma z tyłu, u jej stóp siedzi jeniec

Aureus Domicjana z lat 88-89. Na rewersie Germania na tarczy i ze złamaną włócznią.

Denar Trajana z lat 104-111. Pokonana Dacja siedzi pod trofeum.

Armenia – denar Oktawiana z lat ok. 19-18 p.n.e. Na rewersie atrybuty Armenii i legenda „Armenia pojmana”.

Denar Juliusza Cezara z 46 roku p.n.e. Na rewersie pojmani Galowie pod trofeum.

Sesterc Hadriana z lat 134-138. Cesarz podnosi klęczącą Galię

Denar Hadriana z lat 134-138. Hispania półleżąca w lewo. w Prawej dłoni trzyma gałązkę.

Judea – denar Wespazjana z 72 roku. Pojmana Judea pod drzewem palmowym.

Personifikacje geograficzne: Personifikacje rzek

W greckiej mitologii rzeki i strumienie odgrywały dużą rolę, były królami danej ziemi. Rzymianie podążając za grekami czcili rzeki, w szczególności italskie. Królem rzek był oczywiście Tyber – Pater Tibernus – ojciec i władca innych rzek. Nazwę rzece nadał Wergiliusz w Eneidzie.
Początkowo w Rzymie przejęto przedstawienia zoomorficzne – ukazywano rzekę jako byka (lub protomy). Jednak w rzymskiej sztuce przeważają przedstawienia antropomorficzne. Rzymianie ponadto bardziej urozmaicili przedstawienia niż Grecy.
Najczęstsza formą przedstawiania personifikacji rzek to:
1) postaci półleżące – tors ustawiony wertykalnie, oparte na łokciu; z naczyniem odwróconym, z którego wylewa się woda; biodra i nogi owinięte szatą, rzadziej całkiem nagie; na głowie wieniec trzcinowy, gęsta broda, czasem bez niczego na głowie, pojawiają się tez atrybuty: wiązka trzciny, gałązka palmowa, róg obfitości, ster, wiosło (oznaczające zdolności nawigacyjne), czasem dodatkowe elementy – ryby, dziób statku, czy jak w przypadku Nilu charakterystyczne zwierzęta np. hipopotam
2) postaci wynurzające się z wody bądź płynące
Postać siedząca przedstawiana jest raczej rzadko.
Wiele przedstawień na monetach ukazujących płynące rzeki związana jest z żonami władców obok których pojawiają się Fortuna lub Tyche.
Imhoof – Blumer zebrał typy przedstawień personifikacji rzek na monetach i okazało się, że na wschodzie motyw ten był bardziej popularny niż na zachodzie – wymienił 360 typów występujących na wschodzie zaś tylko 28 na zachodzie. Na przykład monety wybijane przez miasta greckie pod wpływem imperium zachowywały w ten sposób autonomie polis i wolność – emitowały monety z okazji zbrojeń jak i pokoju dekorując je motywem rzeki płynącej przez miasto.
Rozległe i powiększające się tereny Imperium doprowadziły do powstania personifikacji dużej ilości rzek tj. Nil Dunaj, Ren Eufrat i Tygrys. Miało to symbolizować polityczną i ekonomiczną rolę Imperium, są symbolami militarnych lub ekonomicznych wydarzeń właśnie.
Przedstawienia rzek w Rzymie pełniły potrójną funkcję:
1. mitologiczną – żeby zaznaczyć miejsce początku mitu
2. religijną i kultową – głównie Nil i Tyber
3. funkcja propagandy politycznej władców – najbardziej charakterystyczna dla sztuki rzymskiej

Nowe przedstawienia związane były niewątpliwie z nowymi wydarzeniami np.
Domicjan wypuszczał dużo personifikacji Renu ponieważ był aktywny militarnie w Germanii, Trajan podbijał wschód dlatego występują u niego przedstawienia Eufratu i Tygrysu. Natomiast Hadrian bił mało monet z rzekami głównie był to Nil jako, że w tej rzece utonął Antinous ukochany cesarza. Antoninus Pius 140-144 bil medaliony z Tybrem i Eskulapem na 900lecie Rzymu (brodaty Nil unosi prawa rękę jakby pozdrawiał św. Węża).
Charakterystyczne były też sceny z historii Rzymu podkreślające długowieczność Rzymu i jego początki. Wszystkie przedstawienia uzyskują kultowy charakter gdy stoją obok bóstw, świątyń, ołtarzy.
Personifikacje rzek podobnie jak wiele innych były sztuką dla celów propagandowych
VII/VI p.n.e. przeważały przedstawienia figuralne, w V wieku p.n.e. nastąpiło przejście od zoomorficznych motywów do antropomorficznych – od byka przez maski ludzkich głów do całkowitego wyeliminowania zoomorfizmu. Początkowo dominowały postaci stojącej lub półleżącej figury, zaś od 300 roku pojawiła się postać wynurzająca z fal. Nie ma tez wątpliwości, że te przedstawienia były kopiami figur statuarycznych.

Tetradrachma Hadriana z lat 134-135. Głowa Nilu z rogiem obfitości .

Aureus Hadriana z 136 roku. Na rewersie Nil, trzymający w lewej ręce gałązkę palmową , w prawej róg obfitości. U jego stóp hipopotam.

Sesterc Antoninusa Piusa z 140 . Tyber półleżący, wsparty prawa ręka na dziobie statku, w lewej trzyma trzcinę.

Po lewej Dunaj denar Trajana, po prawej Eufrat i Tygrys na denarze Trajana

Rzeka Selinos na monecie z Selimuntu z V wieku p.n.e.

Pojęcia abstrakcyjne

Personifikacje abstracta pojawiają się na monetach masowo, z wyjątkiem nielicznych przybierają formy standardowe. Jednak ze względu na wspomnianą już ograniczoną możliwość ikonograficzną ograniczają się jedynie do znaków, symboli itp. I z tego względu trafiają w większości na rewersy monet.
Obok grupy personifikacji którym w okresie republiki ale i cesarstwa oddawano kult oficjalny lub prywatny istnieje również spora grupa stworzona na użytek jak się wydaje obrazkowego języka numizmatyki
Kult niektórych personifikacji nabrał doniosłego znaczenia w okresie później republiki a w okresie Augusta został uporządkowany i niektóre związano ściśle z domem cesarskim
Propagandowe funkcje zyskują specjalny wymiar – połączenie, na modłę hellenistyczną, personifikacji z rolą i charakterem władcy staje się narzędziem propagandy. Było to propagowanie norm, zarówno w kręgu oficjalnym jak i prywatnym.

Personifikacje mające wartości moralne wykładnik ikonograficzny znajdowały odbicie w sztuce, to:
1. virtutes – cnoty zalety ducha
2. res expetendae – personifikacje zewnętrzne niezależne jakby od cech charakteru człowieka a wiec personifikacje dobrobytu i obfitości oraz szczęścia, wieczności, pozytywnego stanu ducha i ciała, sukcesów zwycięstw, pozytywnych wydarzeń

Propaganda monetarna poprzez personifikacje cnót nabrała nowego wymiaru od czasów Augusta, za którego powstaje kult virtutes cesarza. Generalnie jednak cała dynastia julijsko – klaudyjska wydawała się nie przywiązywać większej wagi do ukazywania personifikacji cnót na rewersach
U Trajana liczba personifikacji na rewersie wzrasta gwałtownie. Później mennictwo Hadriana wręcz obfitowało w przedstawieniach, dorzucono pokaźną liczbę spersonifikowanych ziem, które Hadrian wciągnął pod swoje wpływy. Antoninus Pius kontynuował „politykę personifikacji” swojego poprzednika, Marek Aureliusz również nie pozostawał w tyle (obie Faustyny: Maior i Minor odcisnęły swój ślad). U Septymiusza Sewera było dużo personifikacje aczkolwiek w charakterze militarnym, co wynika z charakteru i polityki prowadzonej przez tego władcę. Geta był dość umiarkowany w przedstawianiu personifikacji, Karakalla zaś tonął w przesadzie itd.

ABUNDANTIA symbolizuje obfitość.
Po raz pierwszy na denarze Nerwy (wg RIC). Ukazywana w pozycji siedzącej bądź stojącej z atrybutami podobnymi do atrybutów Annony: kłosy, róg obfitości, modius czy dziób galery.

Denar Heliogabala (218-222) personifikacja stojąca, wysypująca ziarna z rogu obfitości.

AEQVITAS żeńska postać męskiej personifikacji sprawiedliwości i równości.
Jej wizerunek jest ściśle określony i niezmienny. Aequitas zawsze stoi w lewo. Jest wyposażona w trzy kombinacje atrybutów: wagę i róg obfitości, wagę i berło lub wagę i laskę (sceptr).

As Wespazjana z 71 roku, Aequitas w prawej dłoni trzyma wagę w lewej laskę.

CLEMENTIA żeńska personifikacja łagodności i łaskawości.
Clementia zawsze stoi i zawsze z paterą. Dodatkowo może trzymać berło lub laskę(sceptr). Wydaje się być domeną „dobrych cesarzy”: Hadriana, Marka Aureliusza i Antoninusa Piusa. Na monetach Hadriana często trzyma paterę nad ołtarzem.

Denar Hadriana z 125-128. Clementia stoi i trzyma w prawej dłoni paterę w lewej zaś laskę (sceptr).

CONCORDIA żeńska personifikacja zgody i harmonii.
W Rzymie była otoczona największym kultem, obok Fisedp i Providentia. Miała swoją świątynię na Forum Romanum. Częstym przedstawieniem Concordii na monetach a para uściśniętych dłoni mająca symboliczne przesłanie.

Aureus Lucjusza Aeliusza Commodusa. Concordia siedząca, z paterą i rogiem obfitości.

Aureus Nerwy, na rewersie Concordia jako dwie złączone w geście zgody dłonie.

FECUNDITAS żeńska personifikacja płodności.
Jako rzymska świętość została odkryta przez Nerona. Najczęściej jest przedstawiana z dzieckiem lub dziećmi na rękach, czasem dzieci stoją przy jej stopach. Fecunditas pojawia się jedynie na rewersach cesarzowych rzymskich.

Denar Julii Mammei. Fecundtitas na rewersie, stojąca w lewo, trzyma prawą rękę nad głowa dziecka, w lewej dłoni róg obfitości.

FELICITAS żeńska personifikacja szczęścia i pomyślności. Przedstawiana czasem z berłem, czasem z rogiem obfitości, czasem z kaduceuszem.

Denar Hadriana ok. 119 rok. Felicitas stoi i kieruje głowę w lewo. W Prawej dłoni trzyma kaduceusz, w lewej zaś róg obfitości.

FIDES żeńska postać męskiej personifikacji wierności i lojalności.
Personifikacja ta przechodzi w swym czasie przeobrażenie: u Hadriana i jego następcy Antoninusa Piusa występuje jako Fides Publica, stojąca z koszem wypełnionym owocami i zbożowymi kłosami w rękach. Później przeobraża się w Fides Militum, która wyposażona jest w sztandary, vexillia i orły legionowe.

Denar Hadriana lata 134-138. Fides stojąca, skierowana w prawo. W prawej ręce trzyma dwie kolby kukurydzy, w prawej paterę z owocami. Legenda fides pvblica.

Antoninian Probusa 276 rok. Fides stojąca skierowana w lewo, trzymająca dwa sztandary legionowe (signum). Legenda: fides milit.

FORTUNA żeńska personifikacja szczęścia i powodzenia kierująca losami ludzi.
Typowymi atrybutami tej personifikacji są ster i róg obfitości, czasem również kłosy i dziób galery.

As Nerwy z 97 roku. Fortuna stojąca skierowana w lewo. W lewej ręce trzyma róg obfitości, w prawej ster.

GENIUS męska personifikacja siły i potencji duchowej mężczyzny, duch opiekuńczy.
Przedstawiany z paterą i rogiem obfitości lub z ołtarzem u stóp.

As Nerona z 64 roku. Genius stoi skierowany w lewo. W lewej ręce trzyma róg obfitości, w lewej paterę uniesioną nad ołtarzem.

IUSTITIA żeńska personifikacja sprawiedliwości.
Przedstawiana praktycznie tylko z paterą i laską (sceptrem). Występuje tylko na monetach „męskich”.

Denar Semptymiusza Sewera z lat 198-202. Iustitia siedzi na tronie w prawej ręce dzierży paterę w lewej zaś sceptr.

LIBERTAS żeńska personifikacja wolności

Denar Aleksandra Sewera. Libertas stojąca, skierowana w lewo. Trzyma lewej dłoni róg obfitości, w prawej zaś pileus (szpiczasta, ściśle do głowy przylegająca filcowa czapka).

PAX żeńska personifikacja pokoju.
Obok Victorii jedna z najstarszych personifikacji. Przedstawiana najczęściej z: gałązką oliwną, rogiem obfitości i berłem. Jeśli chodzi o pozycje to zajmuje zarówno stojącą, siedzącą, kroczącą jak i biegnącą.

Aureus Wespazjana z 73 roku. Pax stoi, lewym łokciem wsparta na kolumnie. W lewej ręce trzyma gałązkę oliwną, w prawej kaduceusz uniesiony nad tripodem.

PIETAS żeńska personifikacja pobożności, sumienności oraz czułego przywiązania i czci dzieci względem rodziców.
Symbolizowała poszanowanie dla naturalnego porządku socjalnego, politycznego i religijnego. Była też powiązana z głęboko pojętym patriotyzmem i oddaniem. Często była ukazywana w welonie lub w momencie składania ofiary na ołtarzu.

Antoninian Julii Maesy bity pod Heliogabalem w latach 218-220. Pietas stojąca w lewo, w welonie. Prawa dłoń ma wyciągnięta nad zapalonym ołtarzem, w lewej trzyma kadzielnicę.

PUDICITIA żeńska personifikacja skromności, czystości i wstydliwości niewieściej. Nie dziwi więc, iż wydaje się być zarezerwowana tylko dla kobiet.
Jedynym stałym elementem jej przedstawień jest welon.

Antoninian Otacilii Sewery z lat 244-246. Tronująca Pudicitia w welonie. W lewej ręce trzyma sceptr.

SALUS żeńska personifikacja zdrowia, pomyślności i ocalenia.
Przedstawiana z berłem i paterą, z której karmi się wąż.

Antoninian Probusa z 279 roku. Salus stojąca w prawo. W lewej ręce trzyma paterę, z której karmi się wąż.

SECURITAS żeńska personifikacja bezpieczeństwa i ufności, przedstawiana z berłem i paterą, oparta o kolumnę.
Charakterystyczną dla niej postawą jest postawa siedząca.

Denar Gordiana I z 238 roku. Securitas siedząca w lewo, w prawej ręce trzyma sceptr.

SPES żeńska personifikacja nadziei.
Przedstawiana jako kobieta idąca, z kwiat w jednej dłoni zaś drugą lekko unosząca rąbek sukni. Jest jednym z niewielu niezmiennych i stałych przedstawień. Jej ukazywanie rozpoczął Wespazjan i od tej pory ta personifikacja regularnie pojawiała się na denarach cesarskich, zarówno męskich, jak i żeńskich.

Denar Diadumeniana z 218 roku. Spes krocząca w lewo, unosi rąbek sukni lewą ręką zaś w prawej trzyma kwiat.

VICTORIA Personifikacja zwycięstwa.
Przedstawiana ze skrzydłami, wieńcem i gałązką oliwną, czasami dodatkowo z tarczą lub trofeum.

Denar Gety z 210 roku. Victoria krocząca w prawo. Trzyma wieniec i gałązkę palmową.

VIRTUS męska personifikacja dzielności, odwagi i męstwa.
Przedstawiana jest w postaci zarówno żeńskiej (mającej wygląd Amazonki w hełmie, z militarnymi atrybutami) jak i męskiej (w hełmie i zbroi, z włócznią, Victorią lub tarczą). Jest ona jedną z personifikacji, których wizerunek jest stały.

Aureus Septymiusza Sewera. Virtus stojąca, skierowana w lewo. W lewej ręce trzyma odwrócony włócznię, w prawej Victorię.

 


Reklamy

Jedna odpowiedź na „Personifikacje w mennictwie rzymskim – Alicja Wrotek

  1. Andrzej Piekarczyk pisze:

    SUPER STRONA! Kopalnia wiedzy dla osób interesujących się starożytnym Rzymem.
    Numizmatyk z Lublina.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s